بالکان،آتشفشانى که آرام مى گيرد

سيامک فريد

مصاحبه با

Tony jeton Koca و Bujar hashani

ميلوسويچ با تبليغ ناسيوناليزم و عدالت اجتماعى توانست در ميان صربها به قدرت برسد. تحريک احساسات ناسيوناليستى صربى و تبليغ و تاکيد بسيار روى از ميان برداشتن فقر اقتصادى موجب انتخاب وى در صربستان بود. تيتو ميگفت که بيدار شدن يک ناسيوناليست موجب بيدار شدن تمام ناسيوناليستها ميشود و به همين دليل ناسيوناليسم را سرکوب ميکرد

 استقلال مونته نگرو در پاى صندوق راى و نه در ميدان جنگ، نويد التيام تدريجى زخمى کهنه به نام بالکان است. بالکان سلاح را زمين گذاشته و راه مدارا پيش گرفته است. در همين رابطه گفتگويى با دو تن از آشنايان به مسائل اين منطقه ترتيب داده‌ام که در زير مى‌خوانيد.
تونى يتون کوچا وبويارهاشانى نيز، مدتهاست که سلاح بر زمين گذاشته‌اند و در صلح و آرامش زندگى ميکنند. تونى مهندس الکترو مکانيک و در کنارش هنرمند نقاش و نوازنده گيتار است. بويار هاشانى کارمند حفاظت يک بانک بين‌المللى در بروکسل است که بر خلاف گذشته جنگى، بسيار وابسته به خانواده مينمايد. هر دو متولد کوسوو هستند و طرفدار استقلال از صربى. از تونى سئوال را آغاز ميکنم.

س- ميخواهم نظرت را راجع به استقلال مونته نگرو بدانم.
اين اتفاق بايد يک روزى رخ ميداد. صربها دليل پيوند خود را با مونته نگرو بر روى مذهب مشترک استوار کرده بودند و ميگفتند ما با مونته نگرو برادر هستيم، آنها بايد ميدانستند که مذهب را ميتوان تغيير داد ولى برادر را نه! اتحادى که تنها به دليل مذهب مشترک، مدعى برادرى باشد، پايدار نخواهد بود. غير از مذهب چيزهاى ديگرى هم نقش بازى ميکند.
س- مثلاً چه چيزهاى ديگرى؟
فرهنگ عامل مهمى است، مونته نگروها از نظر فرهنگى بسيار قديمى‌تر و غنى‌تر ازصربها هستند. از نظر اقتصادى نيز مونته نگرو مشکلى نخواهد داشت و قادر است به تنهايى و بدون تکيه به صربها باشد.
س- آيا براى کوسوو نيز آينده‌اى بدون صربها پيش بينى ميکنيد؟
استقلال مونته نگرو، راه استقلال کوسوو را آسانتر کرد. با استقلال مونته نگرو قرار داد موسوم به دوازده چهل و چهار که بين صربها و کوسوو بسته شده بود و مانع اعلام استقلال کوسوو به صورت قانونى بود، خود به خود زير سئوال ميرود. از نظر اقتصادى نيز کوسوو قادر است که روى پاهاى خود بايستد. نميدانم شنيده‌ايد يا نه که کوسوو را از نظر ذخاير معدنى سيبرى کوچک مينامند. اگر مونته نگرو با جمعيتى حدود ۶۵٠ هزار نفر اميدش به منبع توريست است، کوسوو با دوميليون جمعيت، به منابع زيرزمينى و صنعت تکيه خواهد کرد.
س- حالا که به گذشته نگاه ميکنيد، فکر ميکنيد که آيا جنگ براى رسيدن به اينجا لازم و اجتناب‌ناپذير بود؟
تونى کوچا: يک ضرب‌المثل عاميانه ميگويد: اگر بچه گريه نکند مادر شير نميدهد. (تا نگريد طفل کی نوشد لبن) بچه را اگر مليتهاى زير سلطه صربها در يوگوسلاوى تصور کنيم، مادر ميتواند جامعه بين‌المللى باشد. بالکان هميشه در اروپا نقش بشکه باروت را داشت، آرامش بالکان آرامش اروپا بود.
بويارهاشانى: من اگر به گذشته برگردم جنگ نخواهم کرد. ولى بايد توجه داشت که اين جنگ به شکلى تحميل هم شد ولى اطمينان دارم که اگرامروز به عقب برگردم به هيچ دليلى جنگ نخواهم کرد.
س-آيا هرگز يوگوسلاوى را مثل يک وطن دوست داشته‌ايد؟
تونى کوچا: نه
بويار هاشانى: نه
س-پس شما هيچ افسوسى هم براى از هم پاشيدن يوگوسلاوى نميخوريد؟
نه اصلا!ً
نه!
س-آيا صربها و آلبانيايى تبارهاى کوسوو با هم پيوند فاميلى از طريق ازدواج برقرار ميکردند؟
بويار هاشانى: تا سال ١۹٨٠ و يا در واقع تا زمان زنده بودن تيتو، ازدواج بين صرب و آلبانيايى گهگاه انجام ميگرفت ولى پس از مرگ تيتو به ندرت چنين اتفاقى رخ داد و مشکلات زيادى بين صربها و آلبانيايى تبارهاى کوسوو به وجود آمد. ميدانيد ما شايد اگر هم ميخواستيم قدرت جلوگيرى از جنگ را نداشتيم و اين صربها بودند که بايد از آن جلوگيرى ميکردند. اگر صربها کمى باهوشتر بودند چنين جنگى رخ نميداد.
س- آيا صربها اين را فهميده اند که استفاده از زور نتيجه نخواهد داد؟
بويار هاشانى: به نظر ميرسد که فهميده اند و يا شايد مجبور به فهميدن شده‌اند. همانطور که ميبينيد، رهبرى صربها استقلال مونته نگرو را به رسميت شناختند.
س-ميگويند اگر ميلوسويچ نبود جنگ هم در بالکان رخ نميداد؟
تونى کوچا: در اينکه ميلوسويچ شخصيت برجسته‌اى در ميان صربها داشت حرفى نيست ولى اعتقاد ندارم که تنها او را بتوان دليل جنگى که رخ داد دانست. کارى که ميلوسويچ مامور اجراى آن بود از سالها قبل رويش کار و فکر شده بود. ميلوسويچ با تبليغ ناسيوناليزم و عدالت اجتماعى توانست در ميان صربها به قدرت برسد. تحريک احساسات ناسيوناليستى صربى و تبليغ و تاکيد بسيار روى از ميان برداشتن فقر اقتصادى موجب انتخاب وى در صربستان بود. تيتو ميگفت که بيدار شدن يک ناسيوناليست موجب بيدار شدن تمام ناسيوناليستها ميشود و به همين دليل ناسيوناليسم را سرکوب ميکرد.
با اينکه حتى در زمان وى نميتوان منکر وجود ناسيوناليزم صربى بود با اين حال حضورش چشمگير هم نبود ولى پس از مرگ تيتو ناسيوناليزم مجال رشد يافت. آکادمى صربستان نقشه صربستان بزرگ را مدتها قبل از ظهور ميلوسويچ تهيه کرده بود. ارتش يوگوسلاوى کم کم تبديل به ارتش صربى شد و ٨٠ در صد آن صرب شدند. پروپگاند و تبليغ زيادى هم به‌خصوص در ميان صربها صورت ميگرفت، ميگويند همسر ميلوسويچ که دکتر روانشناس بود بسيار بر روى وى تاثير داشت، کاراجيک هم که دکتر روانشناس و جامعه شناس ومتخصص درايجاد و به راه انداختن دسته‌هاى فشار بود با وى همکارى داشت و اينها همه از يک آکادمى تاثير ميگرفتند. البته ميلوسويچ با وجود ارتشى که بيشتر صرب بود تا يوگوسلاو، امکان قدرت‌نمايى مى‌يافت و اين مسئله هم بى‌تاثير نبود.
بويار هاشانى: تنها ميلوسويچ نبود و روشنفکران صربى نيز در اين جهت حرکت ميکردند و ميلوسويچ را در اين راه يارى ميدادند.
س- در کدام راه؟
در راه صربستان بزرگ و حاکميت صربها بر ديگر ملل. اين ايده تنها مخصوص ميلوسويچ نبود.
س- آيا شما به صربها بدهکارى نداريد؟ به هر حال آنها از در آمدى که وجود داشت، براى شما هم خرج کردند.آيا شما قادريد بدون صربها يک کشور مستقل باشيد؟
تونى کوچا: نه ما به آنها به هيچ وجه بدهکار نيستيم و اگر حساب کنيم شايد چيزى هم طلبکار شويم. به هر حال آنها در زمان جنگ هر آنچه بود را تخريب کردند و ما ناچاريم از زير صفر شروع کنيم. جداى اينها ما هيچ چيز مشترکى با صربها نداريم. نه از نظر مذهبى و نه از نظر فرهنگى و نه زبانى با آنها نداريم.حتى از نظر تاريخى هم پيش از آنها که از قوم اسلاو هستند، در اين سرزمين ساکن بوديم و ايليرين ناميده ميشديم. کشورى به نام يوگوسلاوى از قبل وجود نداشت و به صورت مصنوعى در سال ١۹١٨ پس از نخستين جنگ جهانى به وجود آمد. پس از مرگ تيتو هم اکثر کارشناسان مرگ يوگوسلاوى و فروپاشى آن را پيش‌بينى ميکردند. هر ايالت يوگوسلاو مطابق قانون فدراتيو که در سال ١۹۴١ تدوين شده بود، قانوناً امکان درخواست جدايى از فدراسيون يوگوسلاوى داشت.
س- پس چرا اين کار از روى روند و قانونى صورت نگرفت؟
تونى کوچا: اين را ديگر بايد از صربها پرسيد. ما کوسووارها از بسيار قبل‌تر از اين مايل به جدايى بوديم ولى از طرف صربها سنگ اندازى ميشد و از اين حق قانونى جلوگيرى ميشد.
س- صربها چگونه توانستند اين حقوق را از شما سلب کنند و بهانه آنها چه بود؟
آنها در ظاهر صربهاى ساکن در اين مناطق را بهانه ميکردند و ميگفتند شما ميتوانيد جدا بشويد ولى اين مناطقى که صربها ساکن هستند بايد به صربستان ملحق شود، که اين مسئله اساساً امکان پذير نبود و مناطق ما قطعه قطعه ميشد. در حالى که رفراندوم ميتوانست پاسخ مناسبترى به اين مشکل باشد، اما صربها از اين هم آگاه بودند که نتيجه رفراندوم به سود آنها نخواهد بود.
س- وضعيت فعلى کوسوو چگونه است و آيا تا پايان سال استقلال خود را بدست خواهد آورد؟
بويار هاشانى: وضعيت اقتصادى کوسوو در حال حاضر بسيار بد است و صنعت رونق نيافته و هيچ چيز مشخص نيست. مردم به کارهاى دلالى و فروشندگى مشغولند و هر کسى سعى ميکند موقع رفتن به خانه نان و آبى تهيه کند. به خاطر وجود ١۷ هزار سرباز سازمان ملل و در آمد نسبتاً بالاى آنها نسبت به مردم منطقه، کسب و کار با آنها رونق دارد و خود منبع درآمد خوبى براى منطقه است. کسانى نيز در خارج از کوسوو کار و تلاش ميکنند و سهمى از درآمد خود را براى خانواده و آشنايان در کوسوو ميفرستند.حدود ٢٠٠ تا ٣٠٠ هزار نفر از مردم کوسوو به خارج مهاجرت کرده اند و خانواده هاى خود را کمک ميکنند و يا در کوسوو سرمايه گذارى ميکنند. با اين حال بيکارى و فحشاء و مواد مخدر نيز از مشکلاتى هستند که ٢ ميليون مردم ساکن کوسوو با آن دست به گريبانند.
تونى کوچا: بيش از ٨٠ درصد مردم در کوسوو بدون يک درآمد ثابت هستند و آنهايى نيز که کار ميکنند، درآمد بالايى ندارند. به عنوان مثال خواهر خودم که دکتر است ٢۵٠ يورو در آمد دارد و اين با توجه به تورم بالا وافعاً کم است.
در مورد استقلال نيز امکان دارد که تا پايان سال کوسوو موفق به دست يافتن به آن شود. ولى با اين حال نميتوان امکان چوب لاى چرخ گذاشتن صربها را براى به تعويق انداختن آن ناديده گرفت.
س- رژيم ايران مدعى است که بسيار به مسلمانان بالکان کمک کرده است، اين ادعا تا چه اندازه واقعى است؟
تونى کوچا: در مورد کوسوو اين صحت ندارد ودر جنگ، رژيم ايران متمايل به صربها بود و کوسووها به خاطر نزديکى با ايالات متحده از کمکهاى ايران برخوردار نشدند. البته ساير کشورهاى مسلمام مثل عربستان و مراکش کمکهايى به کوسوو کرده اند ولى اين کمکها بيشتر به ساختن مسجد و بيمارستان محدود ميشود. اما ايران نقشى در اين کمکها در کوسوو به عهده نداشت و حتى در يک موضعگيرى در سازمان ملل که دقيقاً به ياد ندارم در چه موردى بود، به نفع صربى راى داد. در زمان جنگ بر خلاف بوسنياک، کوسوو کمک داوطلبين مسلمان را براى شرکت در جنگ را رد کرد زيرا مايل نبود شکلى مذهبى به مبارزه استقلال طلبانه خود بدهد. بوسنياک هم که کمک داوطلبين مسلمان را قبول کرده بودند، امروز با آنها به مشکل برخورده اند. طبق قانونى که در بوسنى تصويب شد، تمام کسانى که در جنگ استقلال بوسنى شرکت کردند، رسماً بوسنياک محسوب ميشوند. بسيارى از مسلمانان افراطى با استفاده از اين قانون مليت بوسنياک گرفته اند ولى با افراطگرى مشکلاتى براى مردم بوسنى بوجود آورده اند. انديشه هاى خشک مذهبى در ميان مسلمانان بالکان شايع نيست.
س- نظر شما آقاى کوچا راجع به چشم انداز استقلال کوسوو چيست؟
من بسيار اميدوارم در سال آينده بتوانم با پاسپورت کوسوو به کشورم بروم و در جشن استقلال شرکت کنم.
در ضمن در مورد مسائل بالکان با اطلاعاتى که در اختيار دارم، خوشحال ميشوم که از طريق شما آقاى فريد با ايرانيان در تماس باشم و بتوانم به سئولات آنها در مورد بالکان پاسخ دهم.

سيامک فريد: من هم از شما که وقتتان را در اختيار من نهاديد از طرف خودم و نشريه کار، تشکر ميکنم و اميدوارم در آينده بتوانيم باز با هم گفتگوى بيشترى در مورد مسائل بالکان داشته باشيم.