يادداشت سياسی

چه کسى خواهان جنگ مذهبى است؟
 در حاشيه سخنان پاپ و واکنشهايى که برانگيخت

تلاش فراوان پاپ و واتيکان براى آرام کردن مسلمانان نشانگر آنست که کليساى کاتوليک، کوچکترين علاقه‌اى به جنگ مذهبى با مسلمانان ندارد. کليساى کاتوليک هر جا که در کشورهاى داراى جمعيت مسلمان فعاليت کند، بايد در صورت درگرفتن جنگ مذهبى نگران جان فرستادگان خود و پيروان کاتوليسيسم باشد، کما اينکه در پى سخنان پاپ، يک راهبه کاتوليک در بيمارستانى در موگاديشو پايتخت سومالى که اخيراً دور از توجه افکار عمومى جهان به جولانگاه افراطيون مسلمان تبديل شده است، به ضرب گلوله کشته شد

پاپ بنديکت شانزدهم طى سخنانى در يک جمع دانشگاهى در رگنسبورگ آلمان، به تشريح نظريه خود پيرامون رابطه خرد و دين پرداخت و مدعى شد خداى مسيحيت، خداى خردورز است و خرد انسان، جلوه‌اى است از خرد آسمانى. پاپ در اين سخنرانى طولانى، از جمله از يک مکالمه بين امپراتور مسيحى بيزانس و يک مسلمان ايرانى در سده چهاردهم ميلادى نقل قول کرد که در آن، طرف مسيحى از مخاطب مسلمان خود مي‌پرسد محمد چه ارمغانى جز موارد مذموم آورده است، و سپس به اتکاى اسلام به شمشير براى گسترش دين اشاره مي‌کند. پاپ در رگنسبورگ، سخنان امپراتور بيزانس را برخوردى «خشن» به مذهبى ديگر مي‌نامد.
با اينکه براى هر خواننده متن پاپ روشن مي‌شود که بحث با اسلام موضوع اصلى سخن او نيست و او نقل قول فوق‌الذکر را نه به عنوان نظر خود درباره اسلام، بلکه در راستاى استدلالى ديگر آورده است، نطق پاپ بهانه‌اى براى مسلمانان افراطى شد تا دست به تظاهرات و اعتراض عليه پاپ بزنند و حتى مجسمه پاپ را اينجا و آنجا آتش بزنند. برخى مراجع تقليد در ايران، پاپ را که از نظر مسيحيان کاتوليک پدر مقدس است، توطئه‌گر و فريب‌خورده ناميدند. آيت‌الله وحيد خراسانى پاپ را فراخواند تا نزد علماى اسلام «زانوى ادب» به زمين بزند و درباره اسلام اطلاع کسب کند.
از نظر نگارنده، بحث بين رهبران مذهبى چيزى جز جنگ باورهاى مختلف خرافى و جنگ تاريخ‌نگاری‌هاى دروغ نيست. پاپ نگفت که کليساى کاتوليک از مسيحى کردن آمريکاى لاتين به ضربت شمشير امپراتورى اسپانيا پشتيبانى کرد و بر جنازه‌هاى سرخپوستان اين قاره، کليساهاى خود را ساخت. پاپ به سفسطه درباره رابطه خرد و ايمان پرداخت و ناگفته گذاشت که تاريخ روشنگرى در اروپا، تاريخ مبارزه علم براى رها شدن از قيد ايمان است. پاپ نگفت که در همه اديان، ايمان جايى براى پرسش باقى نمي‌گذارد، در حالى که آغاز خرد، پرسش است. از اين رو، من در اينجا قصد جانبدارى از هيچ يک از طرفين جدل کنونى ندارم. اما نگاهى به صحنه اين جدل، اشاره به برخى تفاوتها ميان شرکت‌کنندگان در اين بحث را اجتناب‌ناپذير مي‌کند.
سخنگوى واتيکان بلافاصله پس از واکنشهاى اعتراضى مسلمانان در قبال اظهارات پاپ، اعلام کرد پاپ به اسلام و مسلمانان احترام مي‌گذارد و از سوء برداشت از سخنانش متأسف است. سپس روز يکشنبه ٢۶ شهريور، خود پاپ در اظهاراتى که در نوع خود کم‌نظير است و در طول تاريخ در کمتر مواردى از رهبر کاتوليکها که در مذهب کاتوليک اصولاً خظاناپذير محسوب مي‌شود شنيده شده است، از تأثير سخنان خود ابراز تأسف کرد، بار ديگر تأکيد نمود نقل قول از امپراتور بيزانس نظر او را بازتاب نداده است و مسلمانان را به گفتگوى برابرحقوق با مسيحيان فراخواند.
تلاش فراوان پاپ و واتيکان براى آرام کردن مسلمانان نشانگر آنست که کليساى کاتوليک، کوچکترين علاقه‌اى به جنگ مذهبى با مسلمانان ندارد. کليساى کاتوليک هر جا که در کشورهاى داراى جمعيت مسلمان فعاليت کند، بايد در صورت درگرفتن جنگ مذهبى نگران جان فرستادگان خود و پيروان کاتوليسيسم باشد، کما اينکه در پى سخنان پاپ، يک راهبه کاتوليک در بيمارستانى در موگاديشو پايتخت سومالى که اخيراً دور از توجه افکار عمومى جهان به جولانگاه افراطيون مسلمان تبديل شده است، به ضرب گلوله کشته شد. از اين رو ترديدى نيست که رهبرى واتيکان و شخص پاپ، بخش مربوط به اسلام در نطق او در رگنسبورگ را اکنون به عنوان يک خطا ارزيابى مي‌کنند و در صدد جبران اين خطا برآمده‌اند. البته اين انتظار که پاپ بدين خطا اذعان کند، مغاير با يکى از اصول مذهب کاتوليک مبنى بر خطاناپذير بودن پدر مقدس است و چنين اعترافى از پاپ نخواهيم شنيد. اما پايين‌‌تر از سطح اعتراف به خطا، واتيکان دست به هر اقدامى خواهد زد تا از تأثير منفى نطق پاپ بر مسلمانان بکاهد.
در ميان مسلمانان نيز برخى رهبران مذهبى هستند که علاقه‌اى به جنگ مذهبى ندارند. شيخ حسن طنطاوى مفتى اعظم دانشگاه الازهر قاهره که پرنفوذترين رهبر مذهبى اهل تسنن جهان محسوب مي‌شود، گفت از سخنان پاپ متعجب شده است و در عين حال افزود که با کليساى کاتوليک رابطه خوبى دارد و در يک بيانيه به اظهارات پاپ پاسخ خواهد داد. برخى از ديگر شخصيتهاى مسلمان مانند رهبر اخوان‌المسلمين مصر ابراز تأسف پاپ را کافى دانسته‌اند.
اما عدم علاقه به جنگ مذهبى، در همه رهبران مسلمان ديده نمي‌شود. حملاتى که برخى آخوندهاى عالي‌رتبه در ايران به پاپ کرده‌اند، از جايگاه يک ناظر بيطرف، بسيار بيش از آنکه اظهارات پاپ قابليت آزردن يک مسلمان معتقد را داشته باشد، در جهت خدشه‌دار کردن احساسات مذهبى کاتوليکهاست. اما اين پديده براى من تعجب‌آور نيست. ماجراى کتاب آيات شيطانى سلمان رشدى، کاريکاتورهاى محمد و بسيارى موارد ديگر، نشانگر آنست که برخى رهبران مذهبى مسلمان، از «تحريک شدن احساسات» مسلمانان ارتزاق مي‌کنند و همواره منتظر آنند که بهانه‌اى به دست آيد براى به خيابان کشاندن مسلمانان. اين رهبران مسلمان، نگران اين نيستند که چه تعداد از پيروانشان در اين گونه مناقشات کشته شوند. آنها نشان داده‌اند که براى جان پيروان خود ارزشى قائل نيستند و از سوى ديگر، مي‌دانند که طرف مقابل، بسيار نگران جنگ مذهبى است و هر چه تواند خواهد کرد تا کار به چنين جنگى نکشد. از اين رو از نظر اين رهبران مسلمان، هر از چندى مي‌توان و بايد يک «مانور» جنگ مذهبى براه انداخت، بدون آنکه عواقب ناگوارى براى رهبران اسلام افراطى داشته باشد. آنها از چنين «جنگهاى محدود» مذهبى براى دميدن بر کوره افراطي‌گرى اسلامى بهره مي‌گيرند. مشکل اصلى جهان اسلام و يکى از مشکلات اساسى جهان، وجود اين رهبران مسلمان است.

سهراب مبشرى، ٢۶ شهريور ١٣٨۵