به مناسبت ۲۱ فوريه، روز جهاني زبان مادري تنوع زبانی معادل تنوع انسانهاست!

مقدمه
زبان پديده اي منحصر به فرد است که روند تکامل انسان در جامعه توسط آن به نسلهاي بعد منتقل مي شود. اگر زبان از جامعه انساني گرفته شود، چرخه اجتماعي از حرکت مي ايستد؛ جامعه انساني از هم گسسته، فرهنگ و تمدن بشري هم نابود مي شود. از زبان به عنوان کليد شبکه هاي ارتباطي و گاهي نيز سرمايه فرهنگي ياد مي شود که افراد با تسلط بر آن مي توانند علاوه بر برقراري روابط اجتماعي، نوعي هويت ويژه کسب کنند. پس هويت فرد چه در سطح قومي و در سطح ملي تا حدود زيادي بستگي به زباني دارد که او فرا ميگيرد. وقتي که از حفظ، تقويت و توسعه فرهنگ يک جامعه سخن به ميان مي آيد، زبان نيز به عنوان يک عامل اساسي مطرح مي شود، چرا که زبان در حکم رشته اي است که فرهنگ گذشته و حال را به هم پيوند مي دهد.
در 3 قرن اخير روند نابودي زبانها به نحو فزاينده و دهشتناکي رو به رشد بوده است، به نحوي که نوع بشر در هر ماه 2 زبان را از دست مي دهد. اين روند بيشتر در مناطقي چون آمريکا و استراليا ملموس است. در حدود 3000 زبان به طور جدي در معرض نابودي قرار دارند و بر اساس يافته هاي جديد دانشمندان، بيشترين زبانها داراي کمترين متکلمان هستند؛ به نحوي که تعداد متکلمين برخي زبانها کمتر از 10000 نفر و در مواردي کمتر از 1000 نفر است. بر اساس هشدار جدي زبانشناسان مبني بر احتمال نابودي 40 درصد زبانها در اين قرن، سازمان ملل و يونسکو اقدام به تدوين طرحي براي حفظ زبانهاي موجود کرده اند که از موارد آن مي توان به نامگذاري روز 21 فوريه به نام روز جهاني زبان مادري اشاره کرد.

تاريخچه
بنگلادش اولين كشوري بود كه در نوامبر سال 99 پيشنهاد رسمي خود را مبني بر نامگذاري روز 21 فوريه (3 اسفند) به نام روز جهاني زبان مادري به سازمان يونسكو ارائه كرد. طرح ارائه شده از سوي دولت بنگلادش و انجمن جهاني طرفداران زبان مادري در سي‌امين نشست عمومي سازمان يونسكو به تصويب نمايندگان كشورهاي عضو رسيد.
با تعيين اين روز به عنوان روز جهاني زبان مادري، طرحي توسط يونسکو تهيه و به کشورهاي عضو ابلاغ شد که در آن برنامه هاي متنوعي براي مردم جهان تدارک ديده شده بود. کشورهاي جهان از آن پس در 21 فوريه اين روز را جشن مي گيرند که از جمله کشورهاي پيشرو در پاسداشت روز جهاني زبان مادري مي توان به آمريکا، انگليس، کانادا، جمهوري چک، هندوستان، بنگلادش و ... اشاره کرد. 

سازمان ملل
در پنجاه و پنجمين نشست عمومي سازمان ملل، که رياست آنرا يان کاوان (Jan Kavan) وزير اسبق امور خارجه جمهوري چک بر عهده داشت، وي اعلام کرد که روز جهاني زبان مادري باعث ايجاد احترام متقابل فرهنگها و زبانهاي مختلف شده و سبب غني تر شدن فرهنگها مي گردد. همچنين با اشاره به سير تاريخي نامگذاري روز جهاني زبان مادري ازسوي يونسکو و روند صعودي نابودي زبانها افزود: «سازمان ملل و يونسکو در جستجوي راهي براي حفظ زبانها به عنوان ميراث مشترک بشري هستند و سيستم آموزشي چندزبانه را به کشورها توصيه مي کنند.»
وي با اشاره به وجود خلاقيت بسيار در خصوصيات زبان، وجود نزديک به 6700 گونه زباني و لزوم حفظ زبان به عنوان عنصر ارزنده ميراث فرهنگي و هويت اجتماعي، توجه به سابقه تاريخي روز جهاني زبان مادري و مبارزات تاريخي مردم بنگلادش و نيز فعاليتهاي ارزنده سازمان طرفداران جهاني زبان مادري (Mother Language Lovers of the World) را لازم و ضروري دانست.
وي همچنين اين روز جهاني را خدمت مناسبي در جهت گراميداشت ياد و خاطره پروفسور استفان وورم (Stephen Wurm)، زبانشناس شهير ايتاليائي مجاري تبار برشمرد که قادر بود به 50 زبان صحبت کند. وورم، اطلس جامع زبانهاي در حال انقراض را تکميل نمود و در اين اثر بيش از 300 گونه زبان در حال نابودي را جمع آوري و ثبت کرد. وي توانست گونه زباني Cornish را که گفته ميشد در سال 1977 به طور کامل نابود شده است، احيا نمايد. اکنون نزديک به 10000 نفر در انگليس به آن زبان تکلم ميکنند.
کاوان افزود:« زبان مادري به عنوان ابزار ارتباطي نقشي بسيار مهم در تکوين شخصيت افراد دارد و روز جهاني زبان مادري، اعلاميه جهاني تنوع فرهنگي و محافظت از بينش سنتي مردم بوده و جلوگيري از نزاعهاي غير منطقي بر سر کالاها و خدمات فرهنگي، از اهداف آن به شمار مي روند. از کشورهاي عضو که سيستم آموزشي چند زبانه را به کار گرفته اند، سوئيس، نروژ، هلند و هند نمونه هاي موفقي به هستند که با استفاده از اين سيستم، به اهداف يونسکو جامه عمل پوشانيده و مردم را به فراگيري چند زبان ترغيب نموده اند. 
اينترنت نيز ابزار بسيار قدرتمندي براي دستيابي موفق به اطلاعات فرهنگي به شمار مي رود. تاکنون تنها از کتابخانه ها و موزه ها براي تبادلات فرهنگي استفاده مي شد، ولي امروزه کشورهاي عضو قادرند تا با کمک ابزارهاي ترجمه و منابع چند زبانه الکترونيک به عنوان ابداعاتي مفيد از تنوع فرهنگي خويش محافظت کنند.
اميدوارم که روز جهاني زبان مادري احترام متقابل ملل دنيا را تقويت کرده و سنتهاي فرهنگي را که زبان نمونه بارز آن است، غني تر گرداند.»

جمهوري چک
در سال 2004، اين مراسم در کشورهاي مختلف با حضور مسئولين يونسکو برگزار گرديد. در پراگ پايتخت جمهوري چک نيز در 20 فوريه برپا شد. در اين مراسم، مدير كل يونسكو کويچيرو ماتسورا با اشاره به اينکه زبانها روح بشريت هستند، گفت: «زبانها، اين ميراث معنوي بشر، زاده مي شوند، تکامل مي يابند و متاسفانه در برخي موارد محکوم به نابودي هستند. اگر تلاش خويش را براي نجات زبانها آغاز کنيم به سود ماست. بايد تمامي سعي خود را براي مراقبت از زبانها به عنوان ميراث معنوي جهاني بکار گيريم که اين امر در سايه سيستم آموزشي چند زبانه محقق خواهد شد. يونسکو از آن سياستهاي زباني که بر مبناي ارتقاي زبان مادري در سيستم آموزشي چندزبانه باشد، حمايت ميکند.
در کشورهاي اسپانيولي زبان ضرب المثل مشهوري با اين عنوان رواج دارد:
"Hablando,se entiende la gente"
انسانها با صحبت کردن همديگر را مي فهمند. فرهنگ صلح هنگامي شکوفا مي شود که مردم از حق طبيعي استفاده از زبان مادري در تمام شئون زندگي برخوردار باشند. طي 3 قرن گذشته بسياري از زبانها در وضعي غم بار و به طور فزاينده نابود شده اند و امروز بيش از نصف 6000 گونه زباني در خطر نابودي قرار دارند. اخيرا طي يک آمارگيري مشخص شد که 5/74 درصد از جمعيت روسيه سفيد به زبان مادري تکلم مي کنند؛ با اينحال کميسيون ملي زبانشناسي اعلام کرده که زبان بلاروسيها با مسائل و خطرات جدي مواجه است؛ چراکه اين کشور نيز زير نفوذ رسانه هاي روسي زبان قرار دارد و متاسفانه هيچ برنامه خاصي براي ارتقا و توسعه در رسانه ها و حتي آگهي هاي اين کشور وجود ندارد.»
وي همچنين ارتقا تنوع زبانشناختي و آموزشي بر مبناي سيستم آموزشي چند زبانه و افزايش آگاهي از زبانها و سنتهاي فرهنگي بر مبناي تساهل و گفتگو را از اهداف نامگذاري روز جهاني زبان مادري را برشمرد.
وي افزود: «در زندگي روزمره، از صحبت کردن به زبان مادري لذت مي بريم. زبان يکي از اجزاي بسيار مهم و حياتي زندگي، تفکرات و رفتارهاي ماست، ولي اغلب نقش مهم آنرا در برقراري ارتباط و ايجاد حس فهميدن و فهماندن فراموش مي کنيم. از ميان تمامي زبانهاي جهان، زبان مهم و حياتي براي بيان احساسات و شناخت زباني است که براي اولين بار به وسيله آن سخن گفته، ارتباط برقرار کرده و در خانواده هويت يافته ايم. روز جهاني زبان مادري گامي در راه ارج نهادن به زبانهاي موجود است که هريک به نوبه خود مظهر فرهنگي خاص مي باشند.»

کانادا
در کشور کانادا با توجه به تنوع قومي، سيستم فدرالي و سيستم آموزشي چند زبانه، علاوه بر فعاليتهاي مستمر دولتي انجمنهاي مختلفي نيز در مورد زبان مادري فعاليت مي کنند که از آن جمله مي توان به انجمن جهاني طرفداران زبان مادري که نقش بسيار مهمي در تصويب 21 فوريه به عنوان روز جهاني زبان مادري داشت و انجمن زبانهاي بين المللي و تاريخي (International and Heritage Languages Association) اشاره کرد. اين انجمن به عنوان يک سازمان غير انتفاعي، فعاليت خود را بر حفظ، احيا و ترويج 20 گونه زباني رايج در ادمونتون کانادا آغاز کرده است. اهم فعاليتهاي اين انجمن در جهت کمک به افزايش آگاهي همه مردم از زبانها و فرهنگهاي مختلف قرار دارد که اين امر نهايتا به بارورتر شدن سطح زندگي مي انجامد. در اين بين دانشگاهها و مدارس نقش عمده اي بر عهده دارند. انجمن در کنار اين فعاليتها، اهداف زير را مدنظر دارد:
ترويج و افزايش آگاهي عمومي از کليه زبانها
شناسائي تمامي فرهنگها که بيانگر زبانها نيز هستند و حمايت از بسط و توسعه سياستهاي زباني که به زبانها فرصت مي دهد تا برايشان حفاظت از خود را در سطح جهان و در کنار حفظ هويت اجتماعي ممکن سازد.
ترويج احترام متقابل و درک عميق از تفکر و زندگي که اينها نيز به نوبه خود بيانگر زبانهاي مختلف در سطح دنيا مي باشند.
اين انجمن با اشاره به اينکه زبان مادري اولين زباني است که انسان با آن مي آموزد، مردم آنرا به بهترين وجه مي فهمند و از آن بهره مي گيرند و ابزاري ارتباطي است که انسانها توسط آن شناخته مي شوند، بسيار ضروري مي داند که به مفهوم ارزشي اين ميراث معنوي بشر ارج نهاده شود، زيرا انسان براي بيان هويت و تعلق خويش آنرا ترجيح مي دهد(البته منظور انساني است که آسيميله نشده است). همچنين اين انجمن با اشاره به فرصتهاي محدود انسانها در مواجهه با فرهنگها و زبانهاي گوناگون، خواستار رفع موانع موجود بر سر راه آشنائي مردم با اين زبانها و برقراري رابطه مابين فرهنگها و زبانهاست.
شايان ذکر است که مراسم گراميداشت روز جهاني زبان مادري امسال (21 فوريه 2005) توسط اين انجمن در 19 فوريه برابر با اول اسفند83 در ادمونتون برگزار مي شود.

انگلستان
در کشور انگلستان و در مارس 2004 انجمني به نام انجمن حفظ زبانهاي در حال نابودي (Society of Endangered Languages) و با مشارکت زبانشناسان و محققان برجسته اي همچون پروفسور پيتر آئوستين (Peter Austin)، ديويد کريستال (David Crystal)، نيکلاس اولستر (Nicholas Olster) و... تشکيل شد که با کمک بلاعوض 20 ميليون پوندي دولت انگليس و زير نظر کالج سلطنتي مطالعات آفريقائي و شرقي اداره مي شود.
پروفسور پيتر آئوستين مدير يکي از پروژه هاي اين انجمن، با اشاره به روند تصاعدي نابودي زبانها، اهداف اين انجمن را مطالعه، آموزش، ضبط و نگهداري زبانهاي در حال نابودي بر مي شمارد. وي مي افزايد که تلاش عمده اين انجمن، ضبط زبانهاي در حال انقراض در کنار سعي بر حفظ اينگونه زبانهاست. وي از مشارکت زبانشناسان برجسته اين کشور و همکاري بسيار نزديک محققين براي انجام اين پروژه خبر داد و اولين برنامه اين انجمن در طي دو سال آينده را تلاش براي حفظ 40 گونه زباني، از جمله 2 گونه زباني Mayan در گواتمالا، گونه Archo در قفقاز، گونه Siwi در کشور مصر که در زبان Berber ادغام شده و گونه Vurse در ونواتوو اعلام کرد. وي همچنين بهره گيري از اينترنت و لوازم کمک آموزشي نظير CD را براي دستيابي به اهداف انجمن مفيد دانست.
نيکولاس اولستر رئيس اين انجمن با اشاره به شرايط حاد فعلي مي گويد: «موقعيت زبانها در سطح دنيا بسيار بحراني است. با توجه به جمعيت جهان و وجود 6تا7 هزار گونه زباني، مي توان نتيجه گرفت که بسياري از زبانها متکلمان اندکي دارند. هشدار جدي زبانشناسان مبني بر احتمال نابودي 40 درصد از زبانها در طي قرن اخير و توجه به اينکه 95 درصد زبانها فقط توسط 4 درصد از جمعيت دنيا مورد استفاده قرار مي گيرند، خبر از وضعيت نامناسب بسياري از گونه هاي زباني مي دهد.»
ديويد کريستال نيز به عنوان يکي از سرشناس ترين زبانشناسان انگليس و يکي از اعضاي اين انجمن، با اشاره به اهميت تنوع زباني، آنرا معادل با تنوع انساني مي داند و مي افزايد: « نژاد بشر به اين دليل در سطح سياره زمين موفق است که مي تواند خود را با شرايط متفاوت تطبيق دهد.» به نظر وي نيروي عقلاني زبان معادل توانائي بيولوژيکي انسان مي باشد. وي نابودي هر گونه زباني را به معناي نابودي يک جهان بيني خاص مي داند.

برنامه يونسکو براي گراميداشت روز جهاني زبان مادري، 21 فوريه 2005
يونسکو با تاکيد بر سيستم آموزشي چندزبانه، شعار امسال روز جهاني زبان مادري را به زبانهاي نشانه اي و خط بريل اختصاص داده است. به همين منظور نمايشگاهي با همکاري فدراسيون جهاني ناشنوايان و اتحاديه جهاني نابينايان برگزار خواهد شد.

نتيجه گيري
بنابر يافته هاي جديد محققين در مورد تاثير آموزش کودکان به زبان مادري، يونسکو سيستم آموزشي چندزبانه را رمز پايداري زبانهاي مادري دانسته و استفاده از اين سيستم را به کليه کشورهاي جهان توصيه مي کند. چنانکه کويچيرو ماتسورا مديرکل يونسکو در روز جهاني زبان مادري سال 2001، با اعلام اين مطلب که کودکان بايد در سنين پائين به زبان مادري در مدارس آموزش ببينند، خواستار تحقق اين شعار از سوي کليه کشورها شده است.
به عنوان مقايسه، بد نيست بدانيم که در کشوري همچون هندوستان، حدود 80 زبان در مراحل مختلف تحصيلي به کار گرفته مي شوند، در قاره آفريقا حدود 2011 زبان وجود دارد که به دليل حضور چندين ساله کشورهاي استعمارگر در قاره سياه و اجراي سياست آسيميلاسيون به انحا مختلف، زبانهاي انگليسي، پرتغالي، اسپانيولي و فرانسوي بيشترين متکلمان را دارا مي باشند، در آمريکاي لاتين نيز شرايط مشابهي حاکم است، در حاليکه آموزش در اروپا عمدتا با زبانهاي رايج اين اتحاديه صورت مي گيرد.در ايران، با وجود به رسميت شناخته شدن حق تحصيل به زبان مادري براي اقوام در اصول 15 و 19 قانون اساسي و استفاده از اين اصول در مورد برخي اقليتها، به نظر مي رسد که تا اجراي آنها در مورد اقوام ايراني هنوز فاصله وجود داشته باشد. 
در پايان ذکر اين نکته خالي از فايده نيست که بسياري از موسسات فرهنگي فوق الذکر و همچنين سازمانهاي معتبر ديگري همچون SIL، داراي دوره ها و خدمات بين المللي ميباشند که جا دارد زبانشناسان ايراني با گسترده تر کردن دايره فعاليتهاي علمي خود از طريق ارتباط فعال با اين نهادها، در جهت شناساندن زبانهاي اقوام ايراني و همچنين به روز کردن دانسته هايشان تلاش نمايند. 

منابع
پرايد،ج.ب، يادگيري و تدريس زبان، ترجمه سيد اکبر حسيني
نشريه دانشجوئي سايان، شماره 8، اسفند 82
www.unesco.org
www.sil.org
www.un.org
www.bbc.co.uk/news 

افزودن نظر جدید